تپه های ماسه ای یکی از تیپ های مناطق بیابانی ایران می باشند که وسعت قابل ملاحظه ای از مساحت بیابان های ایران را اشغال کرده اند. این تجمع تپه های ماسه ای را ارگ می نامند. یکی از این ارگ ها، ارگ خارتوران با مساحتی حدود 200000 هکتار می باشد که در شمال شرق ایران واقع است. مطالعات ژئومرفولوژی بر روی ارگ خارتوران به منظور بررسی مرفولوژی تپه های ماسه ای و همچنین جهت تعیین باد غالب صورت گرفت. این مطالعات نشان داد که ارگ خارتوران ساختار رسوبی فعال داشته و شامل دو تیپ تپه ماسه ای می باشد: تیپ زنجیره های هلالی و عرضی شامل اشکال پیش بارخانی و بارخانها و تپه های عرضی بوده و تیپ تپه های خطی یا کشیده شامل تپه های خطی ساده (سیف) و اشکال ترکیبی سیف (سیلک) می باشند. از نظر پراکنش مکانی، تپه های ماسه ای ساده و مجزا همانند اشکال پیش بارخانی و بارخانها و نیز سیف در مناطق حاشیه ای و کناری ارگ بوده و تپه های مرکب بخش داخلی ارگ را اشغال کرده اند.

اراضی جنوبی شهرستان بافق از جمله مناطق خشک ایران مرکزی بوده که دارای بارندگی کم و پوشش گیاهی ضعیفی می باشد . وزش بادهای شدید بر سطح این اراضی بدون پوشش باعث فرسایش خاک شده و علاوه بر تخریب بافت خاک صدمات زیادی به راه های مواصلاتی خصوصا ریل راه آهن تهران – بندرعباس و تهران – کرمان در محدوده جنوب شهرستان بافق و همچنین اراضی زراعی و روستاهای مجاور وارد می کنند. تجمع رسوب های حمل شده در جنوب شرقی شهر بافق تشکیل ارگی به مساحت 37 کیلومتر مربع داده است. به منظور کنترل فرسایش بادی در منطقه باید قبل از هر چیز اصلی ترین نقاط برداشت شناسایی گردند. بنابراین به منظور یافته کانون های برداشت از روش منشا یابی گام به گام در منطقه استفاده شد. نتایج حاصل از بررسی ها نشان داد که بادهای فرساینده در این منطقه از سمت جنوب غرب می وزند و رسوبها را به سمت تپه های ماسه ای حمل می کند. مطالعات ژئومرفولوژی و رسوب شناسی نشان داد که منشا تپه های ماسه ای محلی و نزدیک بوده و بر روی دشت اپانداژ در جنوب غربی ارگ و مسیل رود شور زرند و دیگر رخساره فرسایش بادی این دشت سر قرار دارد. به طور کلی منشا اصلی از حوضه گسترشی رود شور زرند تا مجاور تپه های ماسه ای ادامه دارد و منشا فرعی، دشت ریگی مجاور آن تشخیص داده شد.

بررسی و شناخت ماسه های روان در مدیریت منابع طبیعی و کنترل مخاطرات ناشی از آن ها، از اهمیت بالایی برخوردار است. هدف این پژوهش، بررسی ریگزار دروازه قرآن، در شمال شهر یزد است که به دلیل مجاورت با شهر یزد و استفاده ازآن جهت توسعه گردشگری، از اهمیت بالایی برخوردار است. در این پژوهش، به منظور منشأیابی ماسه های روان، از داده های باد ایستگاه سینوپتیک یزد، طی یک دوره 20ساله (2001-2021)، نقشه های توپوگرافی 1: 50000، نقشه های زمین شناسی 1: 100000، تصاویر ماهواره ای TM سال 1993، ETM+ سال 2008 و 2017 و مطالعات میدانی، جهت نمونه برداری استفاده شده است. روش تحقیق نیز بر اساس تحلیل ویژگی های باد (جهت و سرعت)، کانی شناسی دانه های رسوبی و استفاده از تصاویر ماهواره ای انجام شده است. نتایج حاصل از بررسی باد در منطقه موردمطالعه نشان داد که بادهای شدید در فصول خشک با امتداد شمال غربی، نقش مهمی در شکل گیری، توسعه و جابه جایی ماسه ها ایفا می کنند. بررسی کانی شناسی و آنالیز XRF حاکی از آن است که کانی های کوارتز و سپس کربنات ها با میانگین 45 و 33 درصد بیشترین فراوانی را در بین رسوبات منطقه موردمطالعه داشته و طبقه بندی مبتنی بر انعکاس طیفی تصاویر ماهواره ای ماسه های روان نشان داد که نسبت های باندی 5/4، 4/3 و 5/3 در تصاویر TM، می تواند در شناسایی کانی های مذکور استفاده شود. در نهایت نتایج نشان داد که دشت های آبرفتی و سیلابی، همراه با مخروط افکنه های واقع در بخش شمال غربی و غرب محدوده این ریگزار، منشأ اصلی تغذیه تپه های ماسه ای ریگ دروازه قرآن به شمار می آیند.

رسوبات بادی در حدود 6 درصد از سطح زمین را تحت گستره خود قرار داده است که حدود 97 درصد آن در مناطق خشک قرار گرفته است و به طور متوسط حدود 20 درصد از مناطق خشک جهان به وسیله این رسوبات پوشیده شده است. شدت و جهت باد غالب می-تواند در رسوب گذاری تاثیرگذار باشد و در نهایت در شکل گیری تپه های ماسه ای بسیار مهم است. با توجه به این که رسوبات حمل شده توسط باد خسارات و اثرات زیان باری دارد لزوم بررسی آن ها از اهمیت قابل توجه ای برخوردار می باشد. در این تحقیق از روش فرایبرگر و با استفاده از نرم افزارهای 7. 0 WR PLOT و 2013 MATLAB به ارزیابی رژیم بادی در منطقه ارگ بلند کاشان پرداخته شده است و از داده های بادسنجی پنج ایستگاه نزدیک به منطقه مورد مطالعه استفاده شد. نتایج (برآیند پنج ایستگاه) بیانگر حاکمیت بادهای شرقی-غربی می باشد و هر یک از ایستگاه ها یک نوع رژیم بادی را نشان می دهند. درصد فراوآنی بادهای آرام به ترتیب در ایستگاه های جنگلبانی (77/32)، قم (05/40)، گرمسار (83/44)، اردستان (15/50) و کاشان (04/77) افزایش می یابد. بعد از بادهای آرام در منطقه بیشترین فراوانی مربوط به کلاس 11-7 نات است در حالیکه کلاس 17-11 نات (شاخص فرسایندگی 6/992) موثرترین کلاس فرسایش بادی در منطقه است. ایستگاه جنگلبانی بادرود با 81/441 واحد برداری و ایستگاه کاشان با 02/40 به ترتیب بیشترین و کمترین پتانسیل حمل ماسه را نشان دادند. مقایسه تطبیقی یافته های این پژوهش با بررسی های دیگر مناطق جهان بیانگر این است که پتانسیل حمل ماسه در محدودة ارگ بلند کاشان زیاد نیست و در حالت کلی می توان گفت که در کلاس کم-متوسط قرار گرفته و بیشترین تطابق نوع رژیم بادی ( DPt و UDI) در نزدیکی ایستگاه کاشان و جنگلبانی بادرود در قالب تپه های خطی و عرضی مشاهده شد. همچنین یافته ها نشان دهندة این است که بین نتایج حاصل از محاسبات به شیوة فرایبرگر و کلاس های سرعت نسبت به نرم افزار گلماسه نما (3. 0 Sand Rose Graph) به صورت کامل تطابقی وجود ندارد

منطقه مورد پژوهش در جنوب شرق شهرستان شاهرود بین ´15 و °55 تا ´15 و °57 طول شرقی و´15 و °33 تا ´17 و °36 عرض شمالی واقع شده است. تپه های ماسه ای خارتوران زمان آباد) با مساحتی حدود 165689 هکتار در بخش جنوبی حوزه آبخیزکال شور خارتوران واقع شده است. بطور کلی سیمای عمومی رسنتی ها، از گونه های درختچه ای از قبیل اسکمبیل، دم گاوی و گراس های پایا به نام سبد می باشند که نمونه های شاخص منطقه مورد مطالعه بوده و با گونه های دیگری که بعضا درختچه ای یا علفی پایا با یکساله اند و با شرایط محیط سازگارند در هم آمیخته اند. گونه های گیاهی همراه با گونه های غالب گیاهی در ترکیب رستنی های این منطقه نقش مهمی را ایفا می کنند. البته گزارش گیاهانی نظیر قیچ، درمنه، کما در بین علفهای هرز مزارع و یا بر روی تپه های ماسه ای نشان دهنده بازتاب رستنی های طبیعی است. گونه های گز و گنگ رویش های مشخصه زمین هایی با خاک شور هستند که به طور موضعی پراکنش دارند. ضمن تحقیق و بررسی میدانی مشخص شد که به علت چرای بی رویه در بعضی موارد فرصت رویش برای گیاه تا تشکیل گل و دانه از آن گرفته شده و در نتیجه در فاصله چند سال در آن منطقه از بین رفته و نابود شده اند. همچنین ضمن بررسی دانه بندی معلوم شد که درصد رس و سیلت تپه های پوشش دار در مقایسه با تپه های ماسه ای بدون پوشش متفاوت بوده که نشان دهنده وجود پوشش گیاهی بیشتر در این گونه تپه ها می باشد.

دریای خزر بعد از پیشروی نئوژن از کواترنر در حال پسروی بوده و بخش جنوبی آن به صورت گودال فرونشسته ای تبدیل شد به نحوی که رسوبات نئوژن و کواترنر در آن به حدود 10000 متر می رسد. بر اثر این پسروی رشته های ساحلی از آب خارج شد و به صورت تپه های ماسه ای ساحلی پر از صدف نرم تنان با لایه بندی ظریف نمایان گردید. در پشت این تپه ها نیز نزولات جوی و آب رودخانه ها تجمع یافت و تالاب تشکیل شد که نمونه بارز آن تالاب انزلی و تالاب امیر کلایه لاهیجان و ... است.

تپه های ماسه ای ناحیه قوم تپه در شمال غرب تبریز به عنوان چشم اندازی زیبا و منحصربفرد از رسوبات بادی محسوب می شوند که تحت شرایط خاص در این ناحیه گسترش یافته اند. به منظور تحلیل شرایط محیطی و فرایندهای حاکم بر رسوبگذاری این رسوبات ماسه ای، ویژگی های بافتی، ساخت رسوبی و ترکیب کانی شناسی آنها مورد بررسی قرار گرفت. برای این منظور نمونه برداری سیستماتیک با توجه به نوع تپه ماسه ای و مساحت آن، به تعداد 10 نمونه و در عمق های 2 تا 30 سانتی متری از سطح در سه بخش جلویی (پیشانی پر شیب)، میانی و ابتدای قسمت کم شیب آنها انجام شد. به منظور تعیین سنگ منشاء ماسه ها، تعداد 4 مقطع نازک میکروسکوپی از ذرات رسوبی در اندازه ی 1 فی تهیه و مورد مطالعه پتروگرافی قرار گرفت. بررسی پارامترهای آماری در تحلیل نتایج حاصل از دانه سنجی رسوبات ماسه ای به روش غربال خشک نشان می دهد که میانگین قطر ذرات تپه های ماسه ای از 25/0 تا 0039/0 میلی متر (ماسه متوسط تا سیلت) متغیر می باشد. میانگین جورشدگی اندازه ذرات (321/0 فی)، نشان دهنده جورشدگی بسیار خوب این رسوبات است. شاخص کشیدگی منحنی توزیع ذرات، بسیار کشیده (میانگین شاخص کشیدگی 726/1) و با توجه به میانگین کج شدگی (357/0)، به سمت ذرات دانه ریز تمایل دارد. اجزاء آواری این رسوبات شامل کوارتز، فلدسپات و خرده سنگ های ماسه سنگی، کربناته و آذرین هستند که از ارتفاعات میشو و مورو در شرق ناحیه نشأت گرفته اند. نتایج حاصل از بررسی شکل و جهت گیری تپه های ماسه ای و جهت وزش بادهای منطقه ای، نقش مؤثر بادهای محلی و پوشش گیاهی را در تشکیل و تکامل ژئومورفولوژی تپه های ماسه ای قوم تپه محتمل می سازد.

حمل ماسه به وسیله بادهای فرساینده، یکی از مهم ترین فرایندهای باد در مناطق خشک و نیمه خشک است. در این مطالعه به منظور تعیین رژیم باد، شاخص های مختلف این پدیده طبیعی اعم از شاخص یکسانی جهت باد (UD)، شاخص پتانسیل حمل ماسه (DP)، شاخص برآیند جهت بادهای فرساینده (RDD)، شاخص برآیند پتانسیل حمل (RDP) با شاخص مورفولوژی تپه های ماسه ای، در دشت سمنان مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. از داده های بادسنجی ایستگاه های همدید گرمسار، سمنان، دامغان و بیارجمند و نرم افزار Sand Rose Graph. 2 به منظور آنالیز داده های باد و محاسبه مقادیر پتانسیل حمل ماسه و رسم گل ماسه استفاده شده است. نتایج نشان داد که پتانسیل حمل ماسه بادی در تمامی ایستگاه های مورد بررسی بر اساس سرعت آستانه شش متر برثانیه نسبتاً زیاد و بیش از 3000 واحد برداری (VU) در طول سال می باشد که بیان گر زیاد بودن پتانسیل بادها در ایجاد فرسایش بادی و حمل ماسه در منطقه است. شاخص UD سالانه باد در ایستگاه دامغان بیشتر از 0. 9 و در سایر ایستگاه ها بین 0. 8-0. 3 متغیر می باشد. شاخص RDD نیز بیان گر تغییرات جهت باد از 130 الی 180 درجه است. دو شاخص مذکور نشان دهنده شکل گیری تپه های ماسه ای بارخانی، برخانوئید و یا تپه های طولی سیلک مانند در دشت سمنان-گرمسار است که در امتداد بادهای شمال-شمال غرب به سمت جنوب-جنوب شرق شکل می گیرند. این وضعیت با توجه به موقعیت ارتفاعات البرز در شمال منطقه و موقعیت جنوبی دشت های گرمسار، دامغان و سمنان نشانگر شرایط مناسب برای ایجاد بادهای کوه-دشت بوده و با دالان-های توپوگرافی موجود انطباق مناسبی را نشان می دهد. شاخص حرکت تپه های ماسه ای بیان گر متحرک بودن آن ها می باشد و پوشش فعلی نتیجه عملیات بیابان زدایی است.

تپه های ماسه ای مانعی در برابر امواج اند و می توانند سواحل را از فرسایش حفظ کنند. بنابراین، حفاظت از این تپه ها امری مهم و نیازمند مدیریت است. هدف از این پژوهش بررسی میزان آسیب پذیری تپه های ماسه ای واقع در حد فاصل بندر سیریک تا بندر زیارت در جنوب شرق استان هرمزگان است، زیرا ساخت اسکله های جدید در سال های اخیر به تغییراتی در ساحل این منطقه منجر شده است. بنابراین، آگاهی از وضعیت آسیب پذیری تپه های ساحلی می تواند در مدیریت و حفاظت این تپه ها اثربخش باشد. در این پژوهش، عوامل موثر در آسیب پذیری تپه های ماسه ای ساحلی، شامل شرایط ژئومورفولوژی تپه های ماسه ای، عوامل دریایی، فرایندهای بادی، پوشش گیاهی، تاثیر فعالیت های انسانی، و عامل مدیریتی، با استفاده از چک لیست، ارزیابی شد. داده های استفاده شده شامل داده های آماری، داده های مکانی، بازدیدهای میدانی، تصاویر ماهواره ای، عکس هوایی، و نتایج گرانومتری است. نتایج نشان داد میزان شاخص آسیب پذیری (DVI) در همه محوطه ها متوسط است. همچنین، مشخص شد در میان عوامل مورد بررسی، عامل وضعیت ژئومورفولوژیک تپه های ماسه ای و سپس فرایندهای بادی به ترتیب بیشترین تاثیر را در آسیب پذیری تپه ها دارند. ارزیابی شاخص تعادل نشان داد تعادل میان آسیب پذیری و مدیریت تپه ها در هیچ کدام از محوطه ها وجود ندارد که دلیل آن می تواند نبود متولی مشخصی در زمینه مدیریت اجرایی حفاظت از سواحل باشد.

فرسایش بادی از جمله مشکلات جدی نواحی بیابانی و نیمه بیابانی در جهان می باشد که زندگی شهرنشینی و بخش وسیعی از مناطق توسعه یافته مجاور این مناطق را تهدید می کند. در ایران نیز بخش وسیعی از کشور در این گونه نواحی قرار دارد. از این رو زندگی ساکنان روستاها و شهرهای مجاور متاثر از حرکت توده های ماسه ای بوده و هر ساله هزینه های هنگفتی به کشور تحمیل می شود. تلفیق فنون سنجش از دور (RS) و سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، ابزار مهمی را جهت انجام مطالعات شناسایی منابع ماسه در اختیار می گذارد. به منظور استفاده از این ابزار، این تحقیق روشی جدید تحت عنوان "پردازش تصاویر ماهواره و تحلیل باد" را ارایه و بکار گرفته که با بهره گیری از تکنیک های پردازش تصاویر نظیر افزایش تباین و روشنایی تصویر، آستانه گیری طیفی، ترکیب کاذب رنگی، فیلتر، روش گمانه زنی و تحلیل طیفی و تلفیق نتایج بدست آمده از یک سو و تحلیل گل ماسه های تهیه شده از آمار بادسنجی منطقه از سوی دیگر و برقراری ارتباط مناسب بین آنها، محل های برداشت مرتبط با نهشته های مورد نظر شناسایی می گردد. ویژگی مهم این روش از آن جهت که بخش قابل توجهی از اطلاعات و آمار مورد نیاز آن بدون انجام عملیات میدانی مفصل تامین می گردد حایز اهمیت است. این مهم، ضمن کاهش زمان و هزینه عملیات شناسایی منابع ماسه ای، انجام عملیات مورد نظر برای دوره زمانی خاص بر اساس اطلاعات و آمار آن دوره را امکان پذیر می سازد.